Ossolineum Wrocław | Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50-139 Wrocław
| Nazwa: | Ossolineum Wrocław | Zakład Narodowy im. Ossolińskich |
| Adres: | ul. Szewska 37, 50-139 Wrocław |
| Kontakt: | tel. +48 71 344 44 71 | www.oss.wroc.pl |
Ossolineum Wrocław | Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Fundacja pod nazwÄ… ZakÅ‚ad Narodowy im. OssoliÅ„skich zostaÅ‚a utworzona w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana hr. OssoliÅ„skiego (1748-1826). Ten uczony, bibliofil, kolekcjoner, czÅ‚onek wieku towarzystw naukowych, prefekt cesarskiej biblioteki wiedeÅ„skiej, po upadku Rzeczypospolitej nie ulegÅ‚ paraliżujÄ…cej czyny rezygnacji, lecz przystÄ…piÅ‚ do budowania instytucji, która miaÅ‚a pomóc zniewalanemu narodowi w zachowaniu wÅ‚asnej tożsamoÅ›ci oraz zaszczepić mu wolÄ™ niepodlegÅ‚oÅ›ci. Już w kilka lat po rozbiorach powziÄ…Å‚ zamiar powoÅ‚ania narodowej instytucji biblioteczno-muzealnej, która przypominaÅ‚aby kolejnym pokoleniom Polaków, kim byli, zanim pozbawiono ich wÅ‚asnego paÅ„stwa.
Fundacja, zgodnie z wolÄ… zaÅ‚ożyciela, miaÅ‚a skÅ‚adać siÄ™ ze zbiorów: kolekcji książek, rÄ™kopisów, numizmatów i muzealiów, ofiarowanych przez J. M. OssoliÅ„skiego i majÄ…tków ziemskich przeznaczonych na jej utrzymanie oraz drukarni. ZakÅ‚ad miaÅ‚ także wydawać wÅ‚asne pismo naukowe i opiekować siÄ™ mÅ‚odymi uczonymi. Na siedzibÄ™ ZakÅ‚adu, po dÅ‚ugim namyÅ›le, wybraÅ‚ OssoliÅ„ski Lwów, który po I rozbiorze Polski przypadÅ‚ Austrii. W kontekÅ›cie historycznym wybór ten byÅ‚ zrozumiaÅ‚y. Kongres WiedeÅ„ski w roku 1815 próbowaÅ‚ uspokoić wzburzonÄ… EuropÄ™. PaÅ„stwa zaborcze, każde na swój sposób, podjęły próbÄ™ zjednania żywioÅ‚u polskiego poprzez ograniczone reformy ustrojowe i kulturalne. W roku 1817 cesarz Franciszek I odnowiÅ‚ we Lwowie Uniwersytet. ZezwoliÅ‚ także na utworzenie uniwersyteckiej katedry jÄ™zyka polskiego i literatury polskiej, której program, na polecenie cesarza, miaÅ‚ przygotować J. M. OssoliÅ„ski. Dla peÅ‚nej realizacji tego zadania, koniecznym byÅ‚o zorganizowanie placówki bibliotecznej, której zbiory mogÅ‚yby sÅ‚użyć przyszÅ‚ym badaczom jÄ™zyka i literatury polskiej.
Akt fundacyjny Biblioteki - Ustanowienie familijne z 18 X 1816 r. PrzesÅ‚aÅ‚ OssoliÅ„ski cesarzowi, ten zaÅ› 4 czerwca 1817 r., akt ten zaaprobowaÅ‚. Dla potrzeb ZakÅ‚adu OssoliÅ„ski zakupiÅ‚ we Lwowie budynki poklasztorne sióstr karmelitanek. Gmach zostaÅ‚ poddany przebudowie, dostosowujÄ…cej go do funkcji, jakie miaÅ‚ peÅ‚nić po przeniesieniu zbiorów. Pracami tymi kierowaÅ‚ m.in. Józef Bem, późniejszy generaÅ‚ i bohater wÄ™gierskiej Wiosny Ludów.
Plany OssoliÅ„skiego siÄ™gaÅ‚y daleko. ChciaÅ‚, by Fundacja przez niego powoÅ‚ana, staÅ‚a siÄ™ narodowÄ…, polskÄ… instytucjÄ… naukowo-kulturalnÄ…. ZdawaÅ‚ sobie jednak sprawÄ™, że instytucjÄ™ takÄ… uda mu siÄ™ stworzyć pod warunkiem, iż zbiory i Å›rodki na jej utrzymanie pÅ‚ynąć bÄ™dÄ… od jak najliczniejszego grona ofiarodawców. Dla swej inicjatywy postanowiÅ‚ zdobyć poparcie polskich elit.
UkÅ‚ad Józefa Maksymiliana hr. OssoliÅ„skiego z ksiÄ™ciem Henrykiem Lubomirskim 25 grudnia 1823 roku - Muzeum XX. Lubomirskich
Najważniejszym krokiem w tych zabiegach byÅ‚ ukÅ‚ad podpisany 25 grudnia 1823 roku z ksiÄ™ciem Henrykiem Lubomirskim, reprezentantem wielkiego i bogatego rodu oraz znakomitym znawcÄ… i kolekcjonerem dzieÅ‚ sztuki. UkÅ‚ad ten dawaÅ‚ szansÄ™ zbudowania instytucji stabilnej ekonomicznie, o szerokim profilu gromadzenia. Zbiory zgromadzone przez rodzinÄ™ Lubomirskich skÅ‚adaÅ‚y siÄ™ z bezcennych muzealiów: malarstwa, miniatur, rzeźb, broni oraz rysunków dawnych mistrzów, w tym Albrechta Dürera i Rembrandta Harmenszoona van Rijna. W zawartym porozumieniu ustalono, że część przyszÅ‚ej siedziby Ossolineum zostanie przystosowana na przyjÄ™cie kolekcji Lubomirskiego. "Część ta - gÅ‚osi paragraf 3- i zawarte w niej przedmioty nosić bÄ™dÄ… na wieczne czasy imiÄ™ Musaei Lubmirsciani". Postanowiono również oddać Lubomirskim zwierzchnictwo nad FundacjÄ…, poprzez powierzenie im dziedzicznego stanowiska Kuratora Literackiego, pod warunkiem utworzenia przez nich Majoratu - Ordynacji Przeworskiej, która dotować miaÅ‚a dziaÅ‚alność powstajÄ…cego Muzeum.
J.M. Ossolińskiemu nie dane było doczekać uruchomienia Zakładu Narodowego we Lwowie. Zmarł w 1826 roku w Wiedniu. W rok po jego śmierci, zbiory zapisane Zakładowi zostały przewiezione do Lwowa.
W latach niewoli Ossolineum staÅ‚o siÄ™ prężnym oÅ›rodkiem nauki i kultury. W jego murach odbywaÅ‚y siÄ™ doroczne spotkania naukowe, urzÄ…dzano wieczory literackie i koncerty. PodjÄ™to prace edytorsko-wydawnicze, które zaowocowaÅ‚y m.in. reedycjÄ… SÅ‚ownika jÄ™zyka polskiego Samuela Lindego, przyjaciela J.M. OssoliÅ„skiego oraz rozpoczÄ™ciem ukazywania siÄ™ czasopisma naukowego ZNiO.
W ossoliÅ„skiej oficynie wydawniczej, której poczÄ…tki wiążą siÄ™ z uruchomieniem w 1829 roku drukarni, a rozkwit przypadÅ‚ na lata 1918-1939, po odzyskaniu przez PolskÄ™ niepodlegÅ‚oÅ›ci, publikowano rozprawy z historii piÅ›miennictwa polskiego, podrÄ™czniki, prace krytyczne.
DziÄ™ki zasÅ‚ugom i zaangażowaniu kolejnych dyrektorów: ks. Franciszka SiarczyÅ„skiego (1827-1829), Konstantego SÅ‚otwiÅ„skiego (1831-1834), Antoniego KÅ‚odziÅ„skiego (1839-1849), Augusta Bielowskiego (1850-1876), Wojciecha KÄ™trzyÅ„skiego (1876-1918), Ludwika Bernackiego (1918-1939), ZakÅ‚ad Narodowy pomnażaÅ‚ swoje zbiory i sÅ‚użyÅ‚ kulturze i nauce polskiej. Wybuch II wojny Å›wiatowej 1 wrzeÅ›nia 1939 r. odmieniÅ‚ los Ossolineum, które, podobnie jak i inne placówki nauki w Polsce, okupanci poddali represjom. 31 stycznia 1940 r. Akademia Nauk UkraiÅ„skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej podjęła decyzjÄ™ o przejÄ™ciu zbiorów i utworzeniu z Ossolineum Biblioteki Lwowskiej Filii AN USRR. Nowe wÅ‚adze przystÄ…piÅ‚y do likwidacji Muzeum XX Lubomirskich, rozdzielajÄ…c jego zbiory pomiÄ™dzy lwowskie muzea, pozostajÄ…ce pod zarzÄ…dem UkraiÅ„ców.
Po wkroczeniu Niemców do Lwowa w lipcu 1941 r. Biblioteka Lwowska, Filia AN USSR przestaÅ‚a istnieć, a Ossolineum zostaÅ‚o powierzone przez GÅ‚ówny WydziaÅ‚ Nauki i Nauczania rzÄ…du Generalnego Gubernatorstwa pod zarzÄ…d kustoszowi MieczysÅ‚awowi GÄ™barowiczowi (1941-1946), wczeÅ›niej potajemnie zaprzysiężonemu na dyrektora ZNiO przez kuratora literackiego Andrzeja Lubomirskiego. W poczÄ…tkach roku 1944, z powodu zbliżajÄ…cego siÄ™ frontu, wÅ‚adze niemieckie zarzÄ…dziÅ‚y ewakuacjÄ™ zbiorów ważnych dla kultury niemieckiej. Prace te przeprowadzane byÅ‚y pod kierownictwem MieczysÅ‚awa GÄ™barowicza, który wykorzystaÅ‚ tÄ™ sytuacjÄ™ dla wÅ‚asnych planów ewakuacji zbiorów polskich. W dwóch transportach znalazÅ‚y siÄ™ najcenniejsze kolekcje Ossolineum (ok. 2.300 rÄ™kopisów, ok. 2.200 dyplomów, ok. 1.800 starych druków oraz ok. 2.3oo rysunków, kolekcja Baworowskich a także monety i medale).W marcu i kwietniu 1944 r. zostaÅ‚y przewiezione do Krakowa, gdzie miaÅ‚y bezpiecznie przetrwać w piwnicach Biblioteki JagielloÅ„skiej, jednak w lipcu 1944 r. wÅ‚adze niemieckie postanowiÅ‚y przewieźć je do Rzeszy. Transport zostaÅ‚ porzucony w miejscowoÅ›ci Adelin( obecnie Zagrodno) na Dolnym ÅšlÄ…sku i tu, po zakoÅ„czeniu dziaÅ‚aÅ„ wojennych, odnaleźli je Polacy. W 1947 r. trafiÅ‚y do WrocÅ‚awia.
Ossolineum we Wrocławiu
PoczÄ…tki 1947-1953
Część pozostaÅ‚ej we Lwowie kolekcji zostaÅ‚a po wojnie, w l. 1946-1947 przekazana do WrocÅ‚awia jako "dar narodu ukraiÅ„skiego dla narodu polskiego. Ze Lwowa przysÅ‚ano wówczas 217.450 woluminów, w tym 7.068 rÄ™kopisów i 41.505 woluminów starych druków. Szacuje siÄ™, że ok. 70% przedwojennego zasobu Ossolineum pozostaÅ‚o we Lwowie. Od 1992 r. trwajÄ… negocjacje z UkraiÅ„cami w sprawie rewindykacji. W roku 2003 nastÄ…piÅ‚ przeÅ‚om w prowadzonych rozmowach, Ossolineum uzyskaÅ‚o możliwość peÅ‚nego dostÄ™pu do polskich kolekcji przechowywanych w Bibliotece im. V. Stefanyka, z możliwoÅ›ciÄ… ich kopiowania (skanowania i mikrofilmowania) oraz opracowania. Ze swej strony Ossolineum we WrocÅ‚awiu udostÄ™pniÅ‚o w ten sam sposób swoje kolekcje Bibliotece im. V. Stefanyka.
Po 1945 r. we WrocÅ‚awiu osiedliÅ‚o siÄ™ wielu polskich mieszkaÅ„ców Lwowa, a zwÅ‚aszcza jego elit intelektualnych, dla których ossoliÅ„skie zbiory byÅ‚y bezcennym materiaÅ‚em źródÅ‚owym. OpiekÄ™ nad przeniesionÄ… kolekcjÄ… powierzono rektorowi Uniwersytetu WrocÅ‚awskiego StanisÅ‚awowi KulczyÅ„skiemu oraz Antoniemu Knotowi, ówczesnemu dyrektorowi Biblioteki Uniwersyteckiej. Obaj kierowali ulokowaniem i zabezpieczeniem ossoliÅ„skich zbiorów. ZostaÅ‚y one umieszczone w siedemnastowiecznym budynku poklasztornym Zakonu Kawalerów Mieczowych z CzerwonÄ… GwiazdÄ…, gdzie od poczÄ…tku XIX w. dziaÅ‚aÅ‚o mÄ™skie gimnazjum katolickie p.w. Åšw. Macieja . Gmach odremontowano i już w 1947 r. uruchomiono czytelniÄ™, udostÄ™pniajÄ…c część zbiorów Å›rodowisku akademickiemu. Pierwszym dyrektorem ZakÅ‚adu Narodowego im. OssoliÅ„skich we WrocÅ‚awiu zostaÅ‚ Antoni Knot (1947-1949), po nim stanowisko to piastowaÅ‚ Eugeniusz Szlapak (1949-1953).
Ossolineum jako placówka Polskiej Akademii Nauk
1953-1994
W 1953 r. ZakÅ‚ad Narodowy im. OssoliÅ„skich zostaÅ‚ wcielony w struktury Polskiej Akademii Nauk i podzielony na dwie odrÄ™bne placówki: ZakÅ‚ad Narodowy im. OssoliÅ„skich, BibliotekÄ™ PAN oraz ZakÅ‚ad Narodowy im. OssoliÅ„skich, Wydawnictwo, PAN
W 1990 r. dyrektorem Ossolineum, wówczas jeszcze placówki PAN, zostaÅ‚ dr Adolf Juzwenko, który, wspierany przez ówczesnÄ… RadÄ™ NaukowÄ… oraz reaktywowane w 1989 r. Towarzystwo PrzyjacióÅ‚ Ossolineum, podjÄ…Å‚ starania o restytucjÄ™ Fundacji. WysiÅ‚ki te zostaÅ‚y uwieÅ„czone sukcesem 5 stycznia 1995 r., kiedy Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwaliÅ‚ ustawÄ™ o "fundacji - ZakÅ‚ad Narodowy im. OssoliÅ„skich" (Dz.U.1995 nr 23 poz.121). Z mocy ustawy patronat nad ZakÅ‚adem objÄ…Å‚ Prezydent RP, a bezpoÅ›redni nadzór peÅ‚ni Rada Kuratorów, skÅ‚adajÄ…ca siÄ™ z trzynastu osób. PrzewodniczÄ…cym Rady Kuratorów jest znany wrocÅ‚awski uczony, polonista i teatrolog prof. dr hab. Janusz Degler. Dyrektorem ZakÅ‚adu Narodowego im. OssoliÅ„skich po restytucji zostaÅ‚ wybrany dr Adolf Juzwenko. Statut Fundacji - ZakÅ‚ad Narodowy im. OssoliÅ„skich.
Ustawa O ZNiO z 1995 r. umożliwia także proces odtworzenia Muzeum XX. Lubomirskich (obecnie oddziaÅ‚u ZNiO pod nazwÄ… Muzeum Książąt Lubomirskich, w skÅ‚ad którego wchodzÄ… dwa gabinety: Grafiki i Numizmatyczno-Sfragistyczny). TrwajÄ… starania o rewindykacjÄ™ cennych kolekcji tego Muzeum, rozproszonych w wyniku II wojny Å›wiatowej, w tym zespoÅ‚u rysunków Dürera.
Od 1990 r. Ossolineum odzyskuje dawny blask i pozycjÄ™ liczÄ…cej siÄ™ w kraju placówki naukowej i kulturalnej. Stale wzbogacajÄ… siÄ™ jego zbiory, w w tym o cenne dary i kolekcje (m.in. mapy Å›lÄ…skie od dr. Tomasza NiewodniczaÅ„skiego, medale i monety od StanisÅ‚awa GarczyÅ„skiego; cenne archiwa Jana Nowaka-JezioraÅ„skiego, Tadeusza Å»enczykowskiego, WÅ‚adysÅ‚awa Bartoszewskiego).
OssoliÅ„skie zbiory liczÄ… obecnie ok. 1.700.000 jednostek, poÅ›ród których znajdujÄ… siÄ™ druki zwarte, czasopisma, rÄ™kopisy, dokumenty, stare druki, rysunki, ryciny, obrazy, ekslibrisy, medale, monety, pieczÄ™cie, mapy i plany, plakaty, broszury, afisze, zbiory mikroformowe.
Co roku Ossolineum przygotowuje kilka dużych wystaw, wykorzystując swoje cenne zbiory. Na spotkaniach i wieczorach autorskich występują znani uczeni, pisarze, artyści. Odbywają się koncerty i przedstawienia teatralne
| 20:00 | 31.05.2012 | Muzyka | Muzyka i taniec | Leo Festiwal 2012 |