"Śmieszny Staruszek" | Tadeusz Różewicz

"Śmieszny Staruszek" | Tadeusz Różewicz

reżyseria: Wiesław Hejno
scenografia: Jadwiga Mydlarska-Kowal
muzyka: Zbigniew Piotrowski
występują: Jolanta Góralczyk, Józef Frymet, Krzysztof Grębski, Sławomir Przepiórka, Marek Tatko, Jacek Radomski.

Autor tekstu to jeden z najwybitniejszych współczesnych poetów i dramaturgów polskich, którego twórczość weszła do obiegu światowego. Jego "Śmiesznego staruszka" grywa się zazwyczaj jako monodram dający okazję do solowego popisu aktorskiego, ponieważ cały tekst sztuki to polifoniczny wewnętrznie monolog - mowa obrończa głównego bohatera, wygłaszana podczas rozprawy w obliczu obecnego, lecz milczącego sądu.

Koncept reżyserski Hejny, który wprowadza ten tekst na scenę lalkową, polega na rozbiciu głównego bohatera na kilka postaci (lalki wykonane i animowane w różnych praktykowanych przez teatr technikach) i stanowi nie tylko nowatorskie podejście inscenizacyjne do znanego utworu, ale także próbę jego nowego odczytania.

W efekcie scena zaludnia się gromadką staruszków, jacy zyskali istnienie za cenę "rozpadu" Staruszka na fragmenty samego siebie. Jest to możliwe w świecie, gdzie nieustannie zmienia się kryteria ocen, relatywizuje "słuszne" dotąd punkty odniesienia, w świecie nie dającym się obiektywnie diagnozować - lecz ferującym surowe widoki. W tym świecie żaden uczciwy dialog racji w ogóle nie może zaistnieć. Człowieczeństwo wydane na wszelką względność, a rozliczane bezwzględnie i faktycznie - to temat, jaki musiał zainteresować Hejnę, który nadal drąży problematykę podjętą niegdyś w tryptyku "Fenomen władzy".

Śmieszny staruszek jest jednym z ostatnich spektakli w dorobku zmarłej w maju 2001 roku scenograf Jadwigi Mydlarskiej-Kowal. Spektakl Małej Sceny dla Dorosłych, oparty na tekście uznanym przez samego Różewicza za komedię, pod warstwą śmiechu skrywa pokłady tragizmu wynikającego z demistyfikacji świata i podważenia statusu wpisanej w jego strukturę jednostki. Dramat rozgrywa się na sali rozpraw. Różewicz konstruując plan sceniczny przydzielił widzom rolę niemych świadków przesłuchania, stawiając ich po stronie domniemanych winowajców. Wiesław Hejno, reżyser wrocławskiego przedstawienia, skierował wypowiedź oskarżonego w stronę widzów, powołując ich tym samym do roli sędziów. Właściwe kolegium sędziowskie, usytuowane w głębi sceny, to szkicowo nakreślone ludzkie maski, które wraz z planem widowni zataczają wokół bohatera ostarżycielski krąg.

Postać staruszka wyobrażona została przez kilka odrębnych lalek rozmaicie animowanych przez pięć, trzy, dwie, wreszcie - jedną osobę. Taka różnorodność umożliwia interesujące ustawienie relacji lalka-animator. W przypadku animacji pięcioosobowej wypowiedź staruszka przeradza się w specyficzny "wielogłos rozczłonkowany", raz brzmiący harmonijną polifonią, kiedy indziej - jednorodnym chórem. Każdy z animatorów odpowiedzialny jest za ożywienie przypisanej mu części "ciała" lalki, na pewien czas autonomizując jej istnienie. Proces ten niejednokrotnie pozornie wymyka się spod kontroli, niekoherencją poszczególnych części ciała wprawiając w osłupienie samego posiadacza.
Manipulacje na ukonstytuowanych piętrach iluzji (lalka-animator) przeradza się w podtemat całego spektaklu. Animator posiadający moc sprawczą, powółując do życia, wchodzi w zależności podważające jednoznaczność jego statusu. Lalka niejednokrotnie spoufala się z nim "szepcząc" na ucho intymne słowa. Innym razem walczy o prawo do wypowiedzi, domaga wysłuchania swoich racji, wdając się w nieartykułowaną polemikę z własnym kreatorem, albo wręcz z samą sobą. Ten swoisty dwugłos wewnętrzny sublimuje istnienie laki na scenie, dając złudzenie jej autoekspresji i samowyrażania.

^{Małgorzata Koch-Butryn, "Didaskalia", nr 46}