„Ryszarda III” w reżyserii Pawła Świątka na scenie Centrum Sztuk Performatywnych Piekarnia premierowo można było zobaczyć w piątek 13 listopada. Twórcy i realizatorzy, jak nakazuje tradycja listopadowych świąt, zabrali widzów na cmentarz. Ale tutaj, zamiast czytać daty urodzin i śmierci, nazwiska babek, ojców, matek… i wspominać tych, którzy odeszli, tworzyliśmy historię kolejnych śmierci, patrząc w lustra nagrobnych pomników.
Przedstawienia rozgrywające się w przestrzeniach funeralnych widzieliśmy już niejednokrotnie, zdążyliśmy więc oswoić się z ich symboliką i scenicznymi realizacjami. „Romeo i Julia” w reżyserii Jana Klaty (recenzja) w Teatrze Muzycznym Capitol przytłaczała nas kamiennymi nagrobkami. Teraz przyszła kolej na lustrzany cmentarz. Cmentarz, który łatwo zniszczyć, bo jest kruchy, ale nikt nie zamierza z tego skorzystać ani uczynić z tej cechy atutu. Ale tylko do czasu, bo ostatnie sceny rozbijają słowem w pył jego jarmarczną, kwiecistą dekorację.
„Ryszard III” w tłumaczeniu Stanisława Barańczaka i reżyserii Pawła Świątka to realizacja Teatru Polskiego w Podziemiu. Szekspirowskie motywy, przetworzone przez twórców, aktorów i realizatorów, układają się tutaj w opowieść o zgorzkniałym lordzie, rozgoryczeniu, determinacji, manipulacji, tyranii, samotności, braku, szaleństwie… Znajdujemy tu wszystko, z czym kojarzymy szekspirowskie dramaty: tragicznych bohaterów, morderstwa, niejednoznaczne moralnie decyzje. Ale sposób, w jaki sceniczna rzeczywistość uwodzi naszą wyobraźnię, jest ożywczo oniryczny, kruchy i twardy zarazem.
Na widownię wchodzimy ścieżką, którą oświetlają ustawione tu i ówdzie znicze. Zajmujemy miejsca i okazuje się, że jesteśmy na lustrzanym cmentarzu. Na cmentarzu, na którym kopczyki czarnych kamieni wyznaczają prostokąty grobów, a w ich obrębie stoją pionowo lustrzane płyty. To na nich, przez kolejne minuty trwającego spektaklu, czerwoną szminką zapisywane są imiona ofiar.
Groby, stając się zwierciadłami, odbijają nasze życie i codzienność. Ale są też odbiciem życia bohaterów, którzy, wsparci o lustra i kamienie, kochają się, rozmawiają, myją, żalą, jedzą, knują, planują… W ten sposób tworzą własny cmentarz historii. Jesteśmy w tym razem z postaciami.
Warto zatrzymać się przy znakomitych rolach Michała Opalińskiego, Agnieszki Kwietniewskiej, Michała Mrozka, Dariusza Maja, Janki Woźnickiej i Igora Kujawskiego, a także gościnnie występujących Anastazji Kowalskiej, Katarzyny Wuczko, Bartosza Śledzia i Eryka Walkowiaka. To dzięki konsekwentnym działaniom aktorskim wpadamy w oniryczną falę monologów i dialogów, by potem wypaść z niej – w finale – w ożywczy krzyk niezgody lub cichą dezaprobatę wobec tyrana. A może to tylko chwilowe przebudzenie, które poddane refleksji okazuje się moralnie niejednoznaczne, jak to u Szekspira bywa.
Jakiekolwiek okaże się to przebudzenie, warto pozwolić sobie na jego przeżycie. Teatr Polski w Podziemiu w „Ryszardzie III” daje widzom taką szansę, dokładając do tego jeszcze wartość wizualną.
Scenografia Marcina Chlandy i kostiumy stworzone przez Grzegorza Więckowskiego świetnie służą spektaklowi, nadając mu charakterystyczny wizerunkowy sznyt, który przyciąga wzrok i budzi skojarzenia równie silnie jak potoki słów wypowiadanych przez bohaterów. Stroje są dopracowane, trochę z epoki, a trochę kanciaste i bufoniasto uwspółcześnione. Przybierają geometryczne formy, czasem żartują z postaci, czasem dodają jej dystynkcji i wysmakowanego detalu.
Tempo spektaklu to powolne rozkręcanie machiny zbrodni. Bohaterowie i aktorzy wypełniają swoją obecnością całą scenę, tworzą enklawy, osobne miejsca, przypominające cele więzienne bez krat i murów. W powolnym rytmie odbywają się w nich codzienne rytuały. Wszystko dzieje się w uśpieniu, letargu, onirycznym zamroczeniu. Dopiero ostatnie sceny, brawurowo zagrane przez Michała Opalińskiego, Agnieszkę Kwietniewską i Katarzynę Wuczko, budzą wszystkich z tego sennego stanu.
Szekspirowskie frazy w ich wykonaniu brzmią poetycko, metaforycznie i zarazem zrozumiale. Choć mnogość słów może czasem sprawiać, że zaczynamy w nich tonąć. Raz za razem słyszymy wyrażenia, które chciałoby się zapisać, zapamiętać, powtórzyć, by mogły w nas rezonować, a nie ginąć zagłuszane przez kolejne myśli. Ale to już raczej sprawa do Williama Szekspira lub Stanisława Barańczaka. Z nimi raczej nie będziemy już polemizować.
Tekst: do
Fot. mat. pras.
